Στα ΒΔ του Μόχλου βρίσκεται το μικρό νησάκι Ψείρα το γνωστό Scoglio di Psira των Ενετών. Είναι ακατοίκητο αλλά και άγονο. Η ονομασία του -γράφεται και Ψύρρα και Ψίρα- πρέπει να προέρχεται από το σχήμα του νησιού που έμοιαζε σύμφωνα με την φαντασία αυτών που την ονομάτισαν σαν το ομώνυμο παράσιτο του σώματος.

Στα ΝΔ του νησιού αυτού, σχεδόν στο μυχό του κόλπου του Μεραμπέλου, άλλο μικρό νησάκι έχει το όνομα Κόνιδα. Είναι επισκέψιμομε πλοιάριο από τον Άγιο Νικόλαο και από τον Μόχλο. Ένας μεγάλος πολιτισμός άκμασε εκεί στην ανατολική ακτή της την πρωτομινωική εποχή και η Ψείρα έγινε ένα από τα μεγαλύτερα λιμάνια μαζί με το Παλαίκαστρο, Μόχλο, Γουρνιά και Ζάκρο. Ο συνοικισμός κτισμένος αμφιθεατρικά στην πλαγιά μιάς γλώσσας ξηράς που σχηματίζει λιμάνι εξασφαλισμένο από τους ανέμους, ήταν κατοικία εμπόρων και ναυτικών κυρίως.

Τα σπιτάκια απλά και σε πυκνή διάταξη σε αναφορικά δρομάκια καλύπτουν μιά έκταση 15.000 Τ.μ. περίπου. γπάρχει ένας κεντρικός δρόμος που διασταυρώνεται σε ορθές γωνίες με μικρότερους καθέτους που είναι επιστρωμένοι με καλντερίμι.

Η ζωή στον συνοικισμό συνεχίστηκε την μεσομινωική εποχή στην οποία μιά μεγάλη καταστροφή, ίσως από σεισμό, ερήμωσε την Ψείρα και πολλούς συνοικισμούς της Κρήτης.

Την μεσομινωική εποχή ξανακατοικήθηκε το νησί και η ζωή συνεχίστηκε μέχρι την υστερομινωική περίοδο οπότε καταστράφηκε ολοκληρωτικά ίσως από την έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης. Τις ανασκαφές στην Ψείρα έκανε ο Αμερικανός αρχαιολόγος Richard Seager το 1908.

Τα σπίτια με μικροδιαφορές, ανάλογα τις εποχές, έχουν κτιστεί από ακανόνιστες πέτρες από τοπικό ασβεστόλιθο ενώ φυσικές πέτρες από σχιστόλιθο σκέπαζαν τα πατώματα. Τα σπίτια αυτά γύρωστα 2 μ. ύψος ήταν σκεπασμένα με κεραμίδια ενώ ορισμένα ήταν και διώροφα.

 

Η διατάξή των σε ανυψωμένα επίπεδα επέτρεπε μιά αμφιθεατρική θέα χωρίς πολλούς ορόφους. Σε κάθε σχεδόν σπίτι σε ένα δωμάτιο υπήρχε η εστία σε μιά γωνία. Δέν εντοπίστηκε παλάτι ή δημόσιοοικοδόμημα παρά μόνο μερικά μεγάλα σπίτια. Ένα από αυτά παραλιακό, γεμάτο χαλίκια θεωρείται σαν ένα απλουστευμένο νεώρειο όπου έσερναν τα πλοία. Σε άλλο σπίτι πιστεύεται ότι βρέθηκε ένα οικιακό ιερό. Τέλος ένα άλλο ήταν στολισμένο με εξαιρετικής ομορ­φιάς τοιχογραφία που χρονολογείται την μεσομινωική εποχή και έχει επί­δραση των τοιχογραφιών της Κνωσού με την οποίαν οπωσδήποτε οι178 κάτοικοι του νησιού είχαν άμεσες επαφές. Εικονίζονται δύο γυναικείες μορφές, με φανταχτερά φορέματα, γυμνόστηθες, καθισμένες σε βράχο κοντά σε ακροθαλασσιά. Τα ευρήματα της Ψείρας θεωρούνται από τα καλύτερα του είδους των της εποχής των Μινωϊτών, ιδίως τα αγγεία. Σ' ένα θαυμάσιο αγγείο διακρίνει κανείς ταυροκεφαλές και μεταξύ των κεράτων τους διπλούς πέλεκεις και μεταξύ των κεφαλών βλαστοί ελιάς και κάτω σειρές με μοτίβα φυτικά. Σε άλλο βλέπει κανείς δελφίνια που έχουν εμπλακεί σε δίκτυα.

 

Πλήθος από άλλα ευρήματα ανακαλύφθηκαν όπως πελέκεις, σμίλες, περόνες, αγκίστρια. Οι κάτοικοι του νησιού ήταν έμποροι και ναυτικοί καθώς και Ψαράδες και βιοτέχνες ασχολούμενοι με την επεξεργασία των σπόγγων και της πορφύρας. Τα προϊόντα τους τα έκαναν εξαγωγή στην υπόλοιπη Κρήτη. Πρέπει όμως να παρατηρήσουμε ότι πρέπει να γινότανκαι μεγάλη εισαγωγή προϊόντων ιδίως τροφίμων για την διατροφή των κατοίκων στο ξερό αυτό νησί. Άγνωστο ακόμα και πως γινόταν ο

εφοδιασμός του με νερό γιατί το νησί στερείται νερού. Μετά την ερήμωση του συνοικισμού στα γΜ χρόνια, την Ρωμαϊκή εποχή, η Ψείρα κατοικήθηκε, όπως δείχνει ένας φάρος και ένας στρατιωτικός καταυλισμός στο ψηλότερο μέρος του νησιού.

Το 1985 ανακαλύφθηκε κοινή Ελληνοαμερικανική έρευνα στα ερείπια των οικοδομημάτων των ανασκαφών Seager με σκοπό την λεπτομερή εξέταση των αρχιτεκτονικών στοιχείων υπό το φώς μιάς προσεκτικότερης μελέτης. Ανασκάφτηκε τμήμα της πλατείας του αρχαίου οικισμού, διερευνήθησαν εκ νέου παλαιές οικίες, αποκαλύφθησαν νέα κτήρια και ερευνήθηκε αριθμός τάφων από το Πρωτομινωϊκό νεκροταφείο.

 

από το βιβλίο του Ν. Παπαδάκη, αρχαιολόγου: ΣΗΤΕΙΑ, 2000.